تنظیم قرارداد مدیریت پیمان یکی از حساسترین و مهمترین مراحل در اجرای پروژههای ساختمانی و عمرانی است. این قرارداد به عنوان پلی میان کارفرما و پیمانکار، چارچوب قانونی و اجرایی پروژه را مشخص میکند و از حقوق طرفین در برابر ریسکهای احتمالی محافظت مینماید. اهمیت تنظیم قرارداد مدیریت پیمان به حدی است که میتواند تفاوت میان موفقیت و شکست یک پروژه را رقم بزند. در این مقاله جامع، به بررسی کامل مراحل، اصول، و نکات کلیدی در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان میپردازیم تا شما بتوانید با اطمینان بیشتری وارد فرآیند قراردادنویسی شوید.
مفاهیم بنیادین در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان
قبل از ورود به جزئیات تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، لازم است با مفاهیم پایهای و تعاریف کلیدی آشنا شویم. قرارداد مدیریت پیمان در واقع سندی حقوقی است که روابط بین کارفرما، مدیر پیمان و پیمانکار را تعریف میکند. این قرارداد شامل تعهدات، مسئولیتها، حقوق و تکالیف هر یک از طرفین بوده و مبنای نظارت، کنترل و پرداختهای مالی پروژه را تشکیل میدهد.
تعریف قرارداد مدیریت پیمان
قرارداد مدیریت پیمان به توافقنامهای گفته میشود که طی آن، یک شخص حقیقی یا حقوقی به عنوان مدیر پیمان، مسئولیت نظارت، هماهنگی و مدیریت اجرای پروژه ساختمانی را بر عهده میگیرد. در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، باید تمامی جنبههای فنی، مالی، زمانبندی و کیفی پروژه به طور دقیق مشخص شود. این قرارداد معمولاً شامل شرح خدمات، دستمزد، مدت زمان همکاری، و شرایط فسخ میباشد.
تنظیم قرارداد مدیریت پیمان نیازمند شناخت کاملی از قوانین و مقررات کشوری، استانداردهای صنعت ساختمان، و بهترین شیوههای بینالمللی است. این قرارداد باید به گونهای تنظیم شود که در صورت بروز اختلاف، مرجع حل و فصل و روش داوری به وضوح مشخص باشد.
انواع قراردادهای مدیریت پیمان
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، میتوان از انواع مختلف ساختارهای قراردادی استفاده کرد. هر یک از این انواع مزایا و معایب خاص خود را دارند و بسته به نوع پروژه، بودجه و شرایط کارفرما انتخاب میشوند.
قراردادهای مبتنی بر مبلغ ثابت (Lump Sum) در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان از رایجترین انواع هستند. در این نوع، مبلغ کل قرارداد از پیش تعیین میشود و تغییرات محدود است. قراردادهای مبتنی بر واحد قیمت (Unit Price) نیز گزینه دیگری است که در آن برای هر واحد کار قیمتی مشخص میشود.
قراردادهای مدیریت پروژه با پاداش (Cost Plus Fee) در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان به مواردی اختصاص دارد که پیچیدگی بالایی داشته و نمیتوان هزینههای دقیق را پیشبینی کرد. در این نوع، کارفرما هزینههای واقعی به اضافه درصد یا مبلغ ثابتی به عنوان دستمزد مدیریت پرداخت میکند.
مراحل تنظیم قرارداد مدیریت پیمان
فرآیند تنظیم قرارداد مدیریت پیمان شامل مراحل متعددی است که هر یک نیازمند دقت و توجه ویژه میباشد. صحت اجرای این مراحل تأثیر مستقیمی بر موفقیت پروژه و جلوگیری از اختلافات آینده دارد.
مرحله اول: تحلیل نیازها و اهداف پروژه
اولین گام در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، شناسایی دقیق نیازها و اهداف پروژه است. کارفرما باید به طور واضح مشخص کند که از مدیر پیمان چه انتظاراتی دارد و چه خدماتی را نیاز دارد. این مرحله شامل بررسی محدوده پروژه (Scope)، بودجه، زمانبندی و استانداردهای کیفی مورد نظر است.
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، باید فهرستی جامع از وظایف و مسئولیتهای مدیر پیمان تهیه شود. این فهرست میتواند شامل نظارت بر اجرا، کنترل کیفیت، مدیریت مالی، هماهنگی با پیمانکاران، تهیه گزارشهای پیشرفت و حل مشکلات فنی باشد.
مرحله دوم: انتخاب مدیر پیمان واجد شرایط
یکی از کلیدیترین مراحل در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، انتخاب فرد یا شرکتی است که دارای تجربه، دانش فنی و توانایی مدیریت پروژه باشد. کارفرما باید رزومه، سوابق اجرایی، گواهینامههای حرفهای و نمونه کارهای قبلی متقاضیان را بررسی کند.
معیارهای انتخاب در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان شامل تخصص در نوع پروژه مورد نظر، آشنایی با قوانین و مقررات ساختمانی، مهارتهای مدیریت زمان و منابع، و توانایی حل مسئله است. همچنین بررسی وضعیت مالی و اعتبار مدیر پیمان نیز ضروری است.
مرحله سوم: مذاکره و تعیین شرایط
پس از انتخاب مدیر پیمان، مرحله مذاکره و تنظیم قرارداد مدیریت پیمان آغاز میشود. در این مرحله، طرفین در مورد جزئیات قرارداد شامل دستمزد، روش پرداخت، مدت زمان قرارداد، شرایط فسخ و تعهدات طرفین به توافق میرسند.
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، باید شرایط پرداخت به دقت تعریف شود. آیا پرداخت به صورت ماهانه، بر اساس درصد پیشرفت، یا ترکیبی از این روشها خواهد بود؟ همچنین باید مشخص شود که چه گزارشها و مدارکی برای دریافت هر پرداخت لازم است.
مرحله چهارم: تدوین متن قرارداد
تدوین متن قرارداد یکی از حساسترین مراحل تنظیم قرارداد مدیریت پیمان است. این متن باید به زبان روشن و قابل فهم نوشته شود و هیچ ابهامی در تعهدات و مسئولیتها وجود نداشته باشد. استفاده از مشاوران حقوقی متخصص در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان بسیار توصیه میشود.
متن قرارداد باید شامل بخشهای مختلفی چون اطلاعات طرفین، موضوع قرارداد، شرح خدمات، مبلغ و نحوه پرداخت، زمانبندی، تضمینها، بیمهها، شرایط فسخ، و روش حل اختلاف باشد. دقت در جزئیات در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان میتواند از بروز مشکلات حقوقی جلوگیری کند.
بندهای کلیدی در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان
برای اطمینان از جامعیت و کارآمدی قرارداد، باید بندهای خاصی در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان گنجانده شود که حقوق و تکالیف طرفین را به طور کامل مشخص کند.
تعریف محدوده خدمات (Scope of Services)
یکی از مهمترین بخشها در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، تعریف دقیق محدوده خدمات است. این بخش باید به تفصیل تمام وظایفی که مدیر پیمان باید انجام دهد را فهرست کند. محدوده خدمات میتواند شامل نظارت روزانه بر کارگاه، بررسی و تأیید صورتوضعیتها، کنترل کیفیت مصالح، مدیریت قراردادهای فرعی، و گزارشدهی منظم باشد.
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، باید مشخص شود که کدام خدمات جزء تعهدات اصلی و کدام یک اختیاری یا قابل افزودن با هزینه اضافی هستند. این شفافیت از بروز سوءتفاهم و اختلاف در آینده جلوگیری میکند.
شرایط مالی و روش پرداخت
بخش مالی در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان نیازمند دقت ویژه است. باید مبلغ کل دستمزد مدیریت پیمان، نحوه محاسبه آن (درصدی از کل پروژه یا مبلغ ثابت)، و زمانبندی پرداختها مشخص شود. همچنین باید تعیین شود که آیا مالیات و سایر هزینههای قانونی جزء مبلغ قرارداد هستند یا خیر.
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، معمولاً پیشپرداخت، پرداختهای دورهای بر اساس پیشرفت، و پرداخت نهایی پس از تحویل کامل پروژه پیشبینی میشود. شرایط کسر جریمه در صورت تأخیر یا عدم انجام تعهدات نیز باید مشخص باشد.
تعهدات و مسئولیتهای طرفین
یکی دیگر از بخشهای حیاتی در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، تعریف واضح تعهدات و مسئولیتهای هر یک از طرفین است. مدیر پیمان باید متعهد شود که با رعایت استانداردها و مقررات، نظارت کاملی بر پروژه داشته باشد و به موقع گزارشهای لازم را ارائه دهد.
کارفرما نیز در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان تعهداتی دارد که شامل پرداخت به موقع دستمزد، تأمین دسترسی به اطلاعات و اسناد پروژه، و همکاری در حل مشکلات میشود. همچنین باید مشخص شود که در صورت تغییر طراحی یا محدوده پروژه توسط کارفرما، چه اقداماتی انجام خواهد شد.
شرایط فسخ و خاتمه قرارداد
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، باید شرایط فسخ و خاتمه قرارداد به وضوح تعریف شود. چه شرایطی میتواند منجر به فسخ یکجانبه یا توافقی قرارداد شود؟ چه اخطارها و مهلتهایی باید داده شود؟ در صورت فسخ، حقوق و تکالیف طرفین چیست؟
تنظیم قرارداد مدیریت پیمان باید شامل بند فورس ماژور (Force Majeure) نیز باشد که در آن شرایط غیرقابل پیشبینی مانند بلایای طبیعی، جنگ، یا تغییرات قانونی مهم که خارج از کنترل طرفین است، تعریف شود و تکلیف طرفین در چنین شرایطی مشخص گردد.
جدول مقایسه انواع قراردادهای مدیریت پیمان
| نوع قرارداد | مزایا | معایب | مناسب برای |
|---|---|---|---|
| مبلغ ثابت (Lump Sum) | قابل پیشبینی، کنترل بودجه آسان، مسئولیت روشن | انعطاف کم، خطر بالا برای مدیر پیمان | پروژههای با محدوده مشخص |
| واحد قیمت (Unit Price) | انعطاف متوسط، پرداخت عادلانهتر | نیاز به اندازهگیری دقیق، پیچیدگی محاسبات | پروژههای با حجم متغیر |
| هزینه به اضافه پاداش (Cost Plus) | انعطاف بالا، تشویق کیفیت | کنترل بودجه سخت، نیاز به نظارت بیشتر | پروژههای پیچیده و نوآورانه |
| درصدی از هزینه (Percentage) | ساده، مرتبط با حجم کار | ممکن است تضاد منافع ایجاد کند | پروژههای کوچک و متوسط |
نکات حقوقی در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان
توجه به جنبههای حقوقی در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان از اهمیت بالایی برخوردار است. این نکات میتوانند از بروز اختلافات جلوگیری کرده و در صورت بروز مشکل، راه حلهای قانونی را فراهم کنند.
انطباق با قوانین و مقررات ملی
هر کشوری قوانین و مقررات خاصی در زمینه قراردادهای ساختمانی دارد. تنظیم قرارداد مدیریت پیمان باید کاملاً مطابق با قانون مدنی، قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان، و سایر مقررات مرتبط باشد. عدم رعایت این قوانین میتواند منجر به ابطال قرارداد یا مشکلات حقوقی شود.
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، باید به مواردی چون لزوم دریافت مجوزهای لازم، رعایت حقوق کارگران، بیمههای اجباری، و استانداردهای ایمنی توجه شود. همچنین الزامات مالیاتی و گمرکی (در صورت استفاده از مصالح وارداتی) باید در نظر گرفته شود.
تعیین مرجع حل اختلاف
یکی از بندهای ضروری در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، تعیین مرجع حل اختلاف است. آیا اختلافات از طریق داوری، میانجیگری یا مراجع قضایی حل خواهد شد؟ انتخاب داوری معمولاً سریعتر و تخصصیتر است، اما باید جزئیات آن در قرارداد مشخص شود.
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، میتوان پیشبینی کرد که در مرحله اول، طرفین سعی در حل مسالمتآمیز اختلاف داشته باشند و در صورت عدم توافق، موضوع به داوری یا مراجع قضایی ارجاع شود. تعیین محل داوری، زبان رسیدگی، و قوانین حاکم بر داوری نیز اهمیت دارد.
بیمه و تضمینها
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، باید مشخص شود که چه بیمههایی لازم است و مسئولیت تهیه آنها بر عهده کیست. بیمه مسئولیت حرفهای مدیر پیمان، بیمه کارگران، و بیمه پروژه از جمله موارد ضروری هستند.
همچنین در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، تضمینهایی مانند سپرده حسن انجام کار، ضمانتنامه بانکی، یا سایر اشکال تضمین میتواند پیشبینی شود. این تضمینها به کارفرما اطمینان میدهد که مدیر پیمان به تعهدات خود عمل خواهد کرد.
چکلیست تنظیم قرارداد مدیریت پیمان
برای اطمینان از جامعیت قرارداد، میتوانید از این چکلیست در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان استفاده کنید:
- مشخصات کامل طرفین قرارداد (نام، آدرس، کد ملی/شناسه ملی، اطلاعات تماس)
- تاریخ انعقاد و مدت زمان اعتبار قرارداد
- شرح دقیق و کامل پروژه و محدوده خدمات
- مبلغ قرارداد و جزئیات روش محاسبه
- جدول زمانبندی پرداختها و شرایط آن
- تعهدات و مسئولیتهای هر یک از طرفین
- استانداردها و مقررات قابل اجرا
- شرایط و روش فسخ قرارداد
- بیمهها و تضمینهای مورد نیاز
- روش حل اختلاف و مرجع صلاحیتدار
- شرایط فورس ماژور و وقایع غیرقابل پیشبینی
- محرمانگی اطلاعات و مالکیت معنوی
- نحوه تحویل و تحول پروژه
- ضمائم و پیوستهای قرارداد (نقشهها، مشخصات فنی، متره و برآورد)
- امضا و مهر طرفین
چالشهای رایج در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان
با وجود اهمیت تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، برخی چالشهای رایج وجود دارد که میتواند فرآیند را پیچیده کند.
ابهام در تعریف وظایف
یکی از رایجترین مشکلات در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، ابهام در تعریف وظایف و محدوده کاری است. وقتی مسئولیتها به وضوح مشخص نباشد، احتمال سوءتفاهم و اختلاف افزایش مییابد. برای جلوگیری از این مشکل، باید فهرست دقیق و جامعی از وظایف در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان گنجانده شود.
توصیه میشود که در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، از فرمتهای استاندارد مانند فهرست وظایف RACI (Responsible, Accountable, Consulted, Informed) استفاده شود تا نقش هر یک از ذینفعان پروژه مشخص باشد.
تغییرات در محدوده پروژه
تغییرات در محدوده پروژه (Scope Creep) یکی دیگر از چالشهای مهم است که میتواند بر تنظیم قرارداد مدیریت پیمان تأثیر بگذارد. وقتی کارفرما تغییراتی در طراحی یا خواستههای خود ایجاد میکند، باید مکانیزمی برای اعمال این تغییرات و تعدیل قرارداد وجود داشته باشد.
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، باید فرآیند مدیریت تغییرات (Change Management) به طور واضح تعریف شود. این فرآیند شامل نحوه درخواست تغییر، ارزیابی تأثیر آن بر زمان و هزینه، تأیید توسط طرفین، و اصلاح قرارداد است.
عدم تناسب دستمزد با خدمات
یکی از موارد حساس در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، تعیین دستمزد متناسب با حجم و پیچیدگی خدمات است. دستمزد بسیار پایین ممکن است مدیران پیمان واجد شرایط را منصرف کند، در حالی که دستمزد بسیار بالا میتواند فشار مالی به کارفرما وارد کند.
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، توصیه میشود که نرخهای بازار بررسی شود و دستمزد بر اساس تجربه، تخصص، و پیچیدگی پروژه تعیین گردد. همچنین میتوان ساختار پاداش عملکردی را در نظر گرفت که مدیر پیمان را برای انجام بهتر کار تشویق کند.
بهترین شیوهها در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان
برای بهبود کیفیت و کاهش ریسکها، رعایت بهترین شیوهها در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان ضروری است.
مشاوره با متخصصان حقوقی و فنی
یکی از بهترین شیوهها در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، مشاوره با وکلای متخصص در حقوق ساخت و ساز و مشاوران فنی است. این متخصصان میتوانند نقاط ضعف قرارداد را شناسایی کرده و پیشنهادات اصلاحی ارائه دهند.
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، مشاور حقوقی میتواند اطمینان دهد که قرارداد از نظر قانونی معتبر بوده و حقوق کارفرما محفوظ است. همچنین مشاور فنی میتواند به بررسی صحت مشخصات فنی و استانداردهای ذکر شده در قرارداد بپردازد.
استفاده از قالبهای استاندارد
استفاده از قالبهای استاندارد و شناخته شده در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان میتواند فرآیند را تسریع کرده و از فراموش شدن بندهای مهم جلوگیری کند. سازمانهای بینالمللی مانند FIDIC قالبهای استانداردی برای قراردادهای ساختمانی ارائه میدهند.
با این حال، در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، نباید صرفاً به کپی کردن قالبهای استاندارد بسنده کرد. این قالبها باید متناسب با شرایط خاص پروژه، قوانین محلی، و نیازهای کارفرما سفارشیسازی شوند.
مستندسازی کامل
مستندسازی جامع یکی از کلیدهای موفقیت در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان است. تمام مذاکرات، توافقات، تغییرات، و مکاتبات باید به طور منظم ثبت و نگهداری شود. این مستندات در صورت بروز اختلاف میتواند مرجع ارزشمندی باشد.
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، توصیه میشود سیستم مدیریت اسناد الکترونیکی استفاده شود که دسترسی آسان به اسناد، ردیابی تغییرات، و حفظ امنیت اطلاعات را فراهم میکند.
نقش فناوری در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان
پیشرفتهای فناوری تأثیر قابل توجهی بر فرآیند تنظیم قرارداد مدیریت پیمان داشته است. ابزارهای دیجیتال میتوانند کارایی را افزایش داده و خطاها را کاهش دهند.
نرمافزارهای مدیریت قرارداد (Contract Management Software) امکان تهیه، ویرایش، و مدیریت متمرکز قراردادها را فراهم میکنند. در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، این نرمافزارها میتوانند الگوهای آماده، یادآوریهای خودکار برای سررسیدها، و امکان امضای الکترونیکی را ارائه دهند.
همچنین فناوری بلاک چین در آینده میتواند نقش مهمی در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان ایفا کند. قراردادهای هوشمند (Smart Contracts) میتوانند شفافیت بیشتری ایجاد کرده و اجرای خودکار برخی بندهای قرارداد را میسر سازند.
جمعبندی و توصیههای پایانی
تنظیم قرارداد مدیریت پیمان یک فرآیند چندوجهی است که نیازمند دانش حقوقی، فنی، و مدیریتی است. موفقیت در این مرحله میتواند پایه و اساس اجرای موفق یک پروژه ساختمانی را فراهم کند. با رعایت اصول و بهترین شیوههای ذکر شده، میتوانید قراردادی جامع و متوازن تهیه کنید که حقوق تمام طرفین را حفظ کرده و زمینه همکاری سازنده را فراهم میآورد.
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، همیشه به یاد داشته باشید که هدف اصلی، ایجاد یک توافق منصفانه است که در آن هر دو طرف احساس امنیت کنند. شفافیت، صداقت، و توجه به جزئیات سه ستون اصلی یک قرارداد موفق هستند. با سرمایهگذاری زمان و تلاش کافی در مرحله تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، میتوانید از بسیاری از مشکلات آینده جلوگیری کرده و پروژه خود را به سرانجام موفقیتآمیز برسانید.
سوالات متداول در خصوص تنظیم قرارداد مدیریت پیمان
۱. تفاوت اصلی بین قرارداد مدیریت پیمان و قرارداد پیمانکاری عمومی (با مصالح) چیست؟
در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، مدیر پیمان تنها بابت مدیریت فنی، اجرایی و مالی پروژه درصدی از هزینهها را دریافت میکند و سود او از خرید مصالح یا دستمزد کارگران حاصل نمیشود. اما در قرارداد پیمانکاری عمومی (با مصالح)، پیمانکار مبلغ ثابتی را پیشنهاد میدهد و سود او در تفاوت بین هزینه واقعی اجرا و مبلغ پیشنهادی نهفته است. در مدیریت پیمان، کارفرما شفافیت مالی بیشتری دارد.
۲. درصد حقالزحمه عرف در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان چقدر است؟
در هنگام تنظیم قرارداد ، درصد حقالزحمه معمولاً بر اساس حجم پروژه، پیچیدگی کار، محل پروژه و شهرت مدیر پیمان تعیین میشود. به طور معمول، این درصد بین ۷ تا ۱۷ درصد از هزینههای اجرایی متغیر است. برای پروژههای بزرگتر درصد کمتر و برای پروژههای کوچکتر یا بازسازی، درصد بالاتر در نظر گرفته میشود.
۳. آیا در تنظیم قرارداد مدیریت پیمان، هزینههای بیمه و مالیات بر عهده کارفرماست یا مدیر پیمان؟
این یکی از موارد حیاتی در تنظیم قرارداد است. طبق قانون، پرداخت حق بیمه تامین اجتماعی و مالیات بر عملکرد و ارزش افزوده مربوط به حقالزحمه مدیر پیمان، بر عهده خود مدیر است. اما هزینههای بیمه کارگران پروژه و حوادث ساختمانی معمولاً به عنوان هزینههای پروژه تلقی شده و توسط کارفرما (با مدیریت مدیر پیمان) پرداخت میشود. شفافسازی این موضوع در متن قرارداد الزامی است.
۴. اگر هزینههای پروژه از برآورد اولیه بیشتر شود، تکلیف چیست؟
یکی از مزایای تنظیم قرارداد این است که ریسک نوسان قیمتها مستقیماً متوجه مدیر پیمان نیست، چرا که کارفرما هزینهها را پرداخت میکند. با این حال، اگر افزایش هزینه ناشی از قصور یا اشتباه محاسباتی مدیر پیمان باشد، در قرارداد باید بندهایی برای جریمه یا جبران خسارت پیشبینی شود.
۵. چه تضمینهایی باید در زمان تنظیم قرارداد مدیریت پیمان از مدیر اخذ شود؟
برای اطمینان از حسن انجام کار، معمولاً در زمان تنظیم قرارداد کارفرما درصدی از هر صورتوضعیت پرداختی (مثلاً ۱۰ درصد) را به عنوان “سپرده حسن انجام کار” نزد خود نگه میدارد و پس از تحویل قطعی پروژه و پایان دوره تضمین، آن را آزاد میکند. همچنین دریافت چک یا سفته ضمانت بابت حسن انجام تعهدات نیز مرسوم است.