طرفین قرارداد و مدارک مورد نیاز
طرف اول قرارداد، مالک یا مالکین ملک است. در مالکیت اشتراکی، هر یک از مالکین باید مشخصات و آدرس ابلاغ خود را با دقت درج کند و در صورت لزوم، یک نفر به سمت «نماینده مالکین» انتخاب میشود تا ابلاغها و مکاتبات رسمی از طریق او انجام گیرد. آدرس مالکین نباید همان آدرس ملک موضوع قرارداد باشد؛ زیرا در طول ساخت، ملک تخلیه و به سازنده تحویل میشود و آدرس ابلاغ باید همیشه فعال و در دسترس باشد.
طرف دوم، سازنده یا سازندگان است که میتواند شخص حقیقی (دارای صلاحیت حرفهای) یا شخص حقوقی (شرکت ساختمانی) باشد. تکلیف هر یک از سازندگان در مالکیت اشتراکی سازندهگان، تکلیف دوم محسوب شده و مسئولیت ایفای تعهدات و جبران خسارات بر عهده همه آنها است. مدارکی که مالک باید همزمان با امضای قرارداد ارائه کند شامل اصل سند مالکیت، مدارک هویتی، پاسخ استعلامها و مفاصاحسابها و تنظیم وکالتنامه رسمی است؛ و سازنده نیز مکلف به ارائه تضمینات حسن انجام تعهدات (چک، سفته یا ضمانتنامه بانکی) خواهد بود.
آورده طرفین و سهمالشرکه
آورده مالک، عرصه و اعیان ملک موضوع قرارداد همراه با برق، آب، گاز و سایر متعلقات موجود است که بهصورت کامل، تخلیهشده و بلامعارض در اختیار سازنده قرار میگیرد. آورده سازنده نیز شامل تأمین کامل هزینههای طراحی، تخریب، اجرای ساختمان، مصالح، دستمزدها، بیمهها، اخذ انشعابات و پایانکار است و در برخی قراردادها سازنده مبلغی را نیز بهصورت بلاعوض به مالک پرداخت میکند.
مهمترین بخش قرارداد، ماده تخصیص قطعی واحدهاست. در نسخه حرفهای، سهمالشرکه هر طرف بهجای درصدهای مبهم، بهصورت مشخص و غیرقابل عدول در قالب جدول تخصیص واحدها تعیین میشود: شماره واحد، طبقه، مساحت تقریبی، پارکینگ و انباری اختصاصی هر طرف. همچنین سقف اختلاف متراژ تا صدور صورتجلسه تفکیکی (مثلاً تا سقف مشخصی درصد) تعیین و مبنای محاسبه مابهالتفاوت آن، ارزش روز هر مترمربع همان واحد در زمان صدور صورتجلسه تفکیکی در نظر گرفته میشود. نمونه جدول تخصیص واحدها به شرح زیر است:
| ردیف | نوع (واحد/پارکینگ/انباری) | طبقه | مساحت تقریبی (مترمربع) | شماره | سهم (مالک/سازنده) |
| ۱ | واحد مسکونی | ………. | ………. | ………. | مالک |
| ۲ | واحد مسکونی | ………. | ………. | ………. | مالک |
| ۳ | واحد مسکونی | ………. | ………. | ………. | سازنده |
| ۴ | واحد مسکونی | ………. | ………. | ………. | سازنده |
| ۵ | پارکینگ | ………. | ………. | ………. | مالک / سازنده |
| ۶ | انباری | ………. | ………. | ………. | مالک / سازنده |
برنامه زمانبندی مراحل ساخت
مدت اجرای کامل موضوع قرارداد، از تاریخ تحقق همزمان چند شرط شروع میشود: تحویل رسمی و کامل ملک از سوی مالک، ارائه اصل مدارک و اسناد لازم، تنظیم و اعطای وکالتنامههای لازم و فراهم بودن امکان قانونی شروع عملیات اجرایی. این ترتیب مهم است؛ زیرا اگر اخذ پروانه ساختمانی منوط به همکاری، امضا یا ارائه سند از سوی مالک باشد، مدت تأخیر ناشی از کوتاهی مالک به مدت قرارداد افزوده میشود و بهمنزله تأخیر سازنده محسوب نمیگردد.
برنامه زمانبندی کلی پروژه معمولاً به تفکیک مراحل مشخص میشود تا هر دو طرف پیشرفت کار را قابل سنجش بدانند. در صورت بروز موانع فنی، اداری یا مقرراتی، سازنده میتواند با رعایت مصلحت پروژه و اطلاعرسانی کتبی به مالک، ترتیب یا زمان مراحل را بدون تغییر در اصل مدت نهایی اصلاح کند. نمونه جدول زمانبندی مراحل ساخت در ادامه آمده است:
| مرحله | شرح عملیات | مدت (ماه) |
| ۱ | اخذ مجوزها، طراحی، تخریب و تجهیز کارگاه | ………. |
| ۲ | گودبرداری، تحکیم، فونداسیون و نیلینگ | ………. |
| ۳ | اسکلت و سقفریزیها | ………. |
| ۴ | سفتکاری و تیغهچینی | ………. |
| ۵ | تأسیسات، گازکشی و برقکاری | ………. |
| ۶ | نازککاری، سنگکاری، گچکاری و نقاشی | ………. |
| ۷ | نما، محوطهسازی و مشاعات | ………. |
| ۸ | اخذ پایانکار، تفکیک و تحویل | ………. |
تعهدات مالک و سازنده در یک نگاه
تعهدات مالک در قرارداد جامع، فراتر از تحویل ملک است و شامل زنجیرهای از همکاریهای اداری و ثبتی میشود که در صورت انجامنشدن آنها، پروژه متوقف میماند. مهمترین تعهدات مالک عبارتاند از:
- تحویل کامل، تخلیهشده و بلامعارض ملک ظرف مهلت مقرر و امضای صورتجلسه تحویل؛
- ارائه اصل سند مالکیت و مدارک لازم برای اخذ جواز و امور ثبتی؛
- همکاری مؤثر و مستمر در مراجعه به شهرداری، ثبت، دفترخانه، دارایی و نظام مهندسی؛
- تنظیم وکالتنامه رسمی در حدود مفاد قرارداد و عدم ایجاد مانع یا معامله معارض؛
- خودداری از انتقال، رهن، پیشفروش یا مشارکت مجدد ملک بدون رضایت کتبی سازنده؛
- حضور بهموقع در دفترخانه برای انتقال سهم سازنده پس از تکمیل پروژه.
در مقابل، تعهدات سازنده بر کیفیت اجرا، شفافیت مالی و حفظ حقوق آتی مالک تمرکز دارد. مهمترین تعهدات سازنده عبارتاند از:
- اجرای پروژه بر اساس نقشههای مصوب، مقررات ملی ساختمان و ضوابط شهرداری و نظام مهندسی؛
- تهیه نقشهها، اخذ پروانه، تمدیدها، مجوزهای کارگاهی، پایانکار و صورتجلسه تفکیکی؛
- تأمین کامل هزینههای اجرا، مصالح، دستمزدها، ایمنی و بیمههای موضوع قرارداد؛
- استفاده از مصالح نو و استاندارد متناسب با سطح پروژه و مطابق پیوست مشخصات فنی؛
- پرداخت اجارهبها یا هزینه اسکان دوران ساخت و وجه التزامهای مقرر؛
- پاسخگویی به عیوب اجرا در دوره تضمین و رفع نواقص در مهلت متعارف فنی.
وجه التزام، تضمینات و بیمه
قرارداد جامع مشارکت در ساخت، برای هر دو طرف ضمانت اجرای مالی تعیین میکند تا هیچیک نتواند با تأخیر یا امتناع، طرف مقابل را در برابر واقعیت کارگاهی و ثبتی پروژه قرار دهد. سازنده در دوران ساخت، ماهانه مبلغ توافقی بابت اجارهبها یا اسکان مالک میپردازد که بر مبنای شاخص رسمی تورم تعدیل میشود؛ و در صورت تأخیر در اتمام پروژه، برای هر روز تأخیر غیرمجاز، وجه التزام روزانه به مالک پرداخت میکند. در مقابل، اگر مالک در تحویل ملک، ارائه مدارک یا امضای اسناد انتقالی تأخیر کند، برای هر روز تأخیر وجه التزام مقرر را به سازنده میپردازد.
تضمینات سازنده معمولاً شامل چند فقره چک یا سفته به مبلغ توافقی بابت حسن انجام تعهدات است که تا تحویل رسمی واحدهای سهم مالک و رفع نواقص اساسی نزد مالک باقی میماند. در مقابل، مالک وکالتنامه رسمی با اختیارات کافی، تعهدنامه عدم نقل و انتقال و در صورت لزوم اقرارنامه رسمی به سازنده میدهد. اجرای کامل پروژه نیز منوط به تهیه بیمههای لازم از جمله بیمه مسئولیت مدنی در قبال کارکنان و اشخاص ثالث و در صورت لزوم بیمه تمامخطر پیمانکاران است؛ تا مسئولیت حوادث کارگاهی بهطور شفاف بر عهده سازنده و خسارات ناشی از عیوب سابق ملک بر عهده مالک باقی بماند.
شرایط فسخ و حل اختلاف
قرارداد جامع، فهرست تخلفات اساسی را بهصورت بسته تعریف میکند تا حق فسخ بهانهای برای فشار بر طرف مقابل نباشد. مهمترین تخلفات اساسی عبارتاند از: عدم تحویل ملک در مهلت مقرر، عدم همکاری مؤثر مالک در ارائه اسناد و امضاها، انجام معامله معارض یا ایجاد مانع حقوقی از سوی مالک، عدم شروع یا توقف غیرمجاز کار توسط سازنده برای مدت بیش از حد مقرر، تأخیر غیرمجاز در تکمیل پروژه و استفاده عمدی از مصالح نامرغوب. برای اعمال فسخ، ابتدا تخلف با ذکر مصادیق از طریق اظهارنامه رسمی اعلام و مهلتی برای رفع تخلف تعیین میشود و در صورت عدم رفع، اعلامیه فسخ ارسال میگردد.
برای حل اختلاف، نسخه حرفهای از «شرط داوری انحصاری» استفاده میکند: همه دعاوی ناشی از تفسیر، اجرا، فسخ، تسویهحساب، کیفیت اجرا، پیشرفت کار و سهمالشرکه، منحصراً از طریق داور مرضیالطرفین حلوفصل میشود. داور اختیار دارد از نظر کارشناس رسمی دادگستری استفاده کند، در مهلت مقرر رأی مکتوب و مستدل صادر نماید و حتی پیش از صدور رأی، طرفین را به صلح و سازش دعوت کند. مهم این است که شرط داوری مستقل از قرارداد اصلی است؛ یعنی حتی در صورت فسخ یا بطلان قرارداد، اعتبار شرط داوری باقی میماند.
۵ نکته طلایی پیش از امضای قرارداد مشارکت در ساخت
پیش از امضای قرارداد، هر یک از طرفین باید بخشهای حساس را با دقت بررسی کند. پنج نکتهای که در دعاوی مشارکت در ساخت بیشترین اهمیت را دارد، در باکس زیر خلاصه شده است:
پیش از امضای قرارداد مشارکت در ساخت، این ۵ بند را حتماً بررسی کنید:
-
- وضعیت سند و استعلامهای ملک را بررسی کنید تا مانع ثبتی، بازداشت یا معارضی وجود نداشته باشد.
- سهمالشرکه را نه بهصورت درصد مبهم، بلکه با شماره واحد، طبقه، متراژ، پارکینگ و انباری در جدول تخصیص قطعی ثبت کنید.
- سقف اختلاف متراژ تا صدور صورتجلسه تفکیکی و مبنای مابهالتفاوت را بهصورت صریح تعیین کنید.
- دامنه وکالتنامههای مالک را در حدود مفاد قرارداد محدود کنید تا امکان سوءاستفاده وجود نداشته باشد.
- نام، نشانی و مشخصات دقیق داور (مرجع حل اختلاف) و آدرسهای ابلاغ طرفین را بدون ابهام درج کنید.
این باکس صرفاً جنبه اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی اختصاصی نیست.
مشخصات فنی و کیفیت اجرای پروژه
مشخصات فنی ساختمان باید پیش از شروع عملیات بهصورت روشن میان مالک و سازنده تعیین شود تا در زمان تحویل، اختلافی درباره سطح کیفیت ساختمان ایجاد نشود. نوع مصالح، تجهیزات، تأسیسات، نما، مشاعات و سایر اجزای پروژه میتوانند در قالب پیوست فنی قرارداد مشخص شوند و اجرای ساختمان نیز بر اساس نقشههای مصوب و مشخصات مورد توافق انجام گیرد.
در صورتی که در طول پروژه استفاده از مصالح یا تجهیزات مشخصی مورد توافق قرار گرفته باشد، تغییر آن بدون هماهنگی و تأیید طرفین میتواند باعث اختلاف شود. بنابراین بهتر است مشخصات فنی و سطح کیفی مورد انتظار، بهعنوان بخشی از اسناد قرارداد ثبت شود و مسئولیت رفع نواقص ناشی از اجرای نامناسب نیز مشخص باشد.
تحویل ملک و شروع عملیات ساخت
تحویل ملک یکی از نقاط مهم در قرارداد مشارکت در ساخت است و بهتر است صرفاً به یک توافق شفاهی محدود نشود. وضعیت ملک در زمان تحویل، تخلیه کامل، تحویل کلید، مدارک و امکانات موجود باید در صورتجلسهای ثبت شود که به امضای طرفین برسد.
تاریخ تحویل نیز میتواند مبنای شروع برخی تعهدات سازنده و محاسبه مدت اجرای پروژه قرار گیرد. در صورتی که ملک بهدلیل وجود شخص ثالث، مستأجر، معارض یا مشکل حقوقی قابل تحویل نباشد، مسئولیت و آثار این تأخیر باید مطابق قرارداد مشخص شود.
انتقال سهم سازنده و مراحل ثبتی
در بسیاری از قراردادهای مشارکت در ساخت، انتقال سهم سازنده به یک مرحله مشخص از پیشرفت پروژه یا تکمیل تعهدات او وابسته میشود. به همین دلیل، قرارداد باید مشخص کند انتقال رسمی سهم سازنده در چه زمانی و در چه دفترخانهای انجام خواهد شد و مالک چه تعهداتی برای حضور و امضای اسناد مربوط دارد.
همچنین مراحل دریافت پایانکار، صورتمجلس تفکیکی و تنظیم سند واحدها باید در قرارداد تعیین شود تا مشخص باشد هر یک از طرفین در این فرآیند چه مسئولیتی دارند و هزینههای مربوط به هر مرحله بر عهده چه کسی است.
پیشفروش و انتقال حقوق قرارداد
یکی از موضوعات مهم در مشارکت در ساخت، نحوه برخورد با انتقال حقوق طرفین و پیشفروش واحدهاست. بهتر است قرارداد مشخص کند که مالک یا سازنده در چه شرایطی میتوانند نسبت به انتقال حقوق خود یا پیشفروش واحدهای سهم خود اقدام کنند.
اگر برای پیشفروش یا انتقال سهم، رضایت طرف مقابل لازم باشد، این موضوع باید بهصورت صریح در قرارداد درج شود. همچنین نحوه هماهنگی برای تنظیم اسناد و مسئولیت هر طرف در قبال خریداران احتمالی باید مشخص باشد.
رفع نقص و دوره تضمین ساختمان
پس از تحویل ساختمان، ممکن است برخی ایرادات اجرایی در واحدها یا قسمتهای مشترک مشخص شود. برای همین، تعیین یک دوره تضمین در قرارداد میتواند تکلیف سازنده را برای رفع نواقص ناشی از اجرای پروژه مشخص کند.
در این دوره، مواردی مانند نقص در اجرای تأسیسات، مشکلات ناشی از اجرای نامناسب یا ایراداتی که مستقیماً به عملکرد سازنده مربوط میشوند، باید در چارچوب قرارداد بررسی و در مهلت تعیینشده برطرف شوند. بهتر است نحوه اعلام نقص و زمان مراجعه سازنده برای رفع آن نیز مشخص باشد.
مسئولیت هزینههای قانونی و مالیاتی
هزینههای مرتبط با پروژه باید پیش از شروع ساخت میان طرفین تفکیک شود. عوارض و هزینههای شهرداری، هزینههای اخذ مجوز، بیمه، مالیات، هزینههای ثبتی و سایر پرداختهای مرتبط با پروژه میتوانند مسئولیتهای متفاوتی برای مالک و سازنده ایجاد کنند.
نکته
یکی از موارد مهم در تنظیم قرارداد، مشخصکردن تکلیف هزینههای پروژه از ابتداست. بهتر است هزینههای مربوط به مراحل مختلف ساخت، اخذ مجوزها، پایانکار، تفکیک و انتقال سند پیش از امضای قرارداد بررسی و درباره نحوه پرداخت آنها توافق شود.
فوت یا حجر یکی از طرفین
از آنجا که اجرای پروژههای ساختمانی ممکن است چندین سال طول بکشد، بهتر است وضعیت قرارداد در صورت فوت یا حجر یکی از طرفین نیز مشخص شود. حقوق و تعهدات طرف فوتشده یا محجور میتواند تحت تأثیر وراث یا نماینده قانونی او قرار گیرد و نبودن سازوکار مشخص ممکن است روند پروژه را با مشکل مواجه کند.
به همین دلیل، قرارداد باید تکلیف ادامه همکاری، انجام تعهدات باقیمانده و نحوه تعیین تکلیف سهم طرفین را در چنین شرایطی مشخص کند.
شرایط خارج از اختیار طرفین
گاهی اتفاقاتی خارج از کنترل مالک و سازنده باعث توقف یا کند شدن پروژه میشود. حوادثی مانند زلزله، سیل، جنگ یا سایر شرایط غیرقابل پیشبینی، در صورت تأثیر مستقیم بر امکان اجرای پروژه، میتوانند در قرارداد بهعنوان شرایط خارج از اختیار طرفین پیشبینی شوند.
اخطار
در چنین شرایطی باید مشخص شود توقف پروژه چه اثری بر مدت قرارداد دارد و پس از برطرف شدن مانع، ادامه عملیات با چه سازوکاری انجام خواهد شد. تعیین این شرایط از نسبت دادن تمام تأخیرها به یکی از طرفین جلوگیری میکند.
اقامتگاه و نحوه ابلاغ مکاتبات
نشانی درجشده در قرارداد باید بهعنوان محل رسمی ابلاغ طرفین مشخص باشد و هرگونه تغییر آدرس نیز در مدت اجرای قرارداد به اطلاع طرف مقابل برسد. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اخطارها، اظهارنامهها و سایر مکاتبات قراردادی باید به نشانی مشخص و قابل استناد ارسال شوند.
بهتر است علاوه بر نشانی، شماره تماس و سایر راههای ارتباطی مورد توافق نیز در قرارداد درج شود تا ارتباط میان مالک، سازنده و نمایندگان آنها در طول اجرای پروژه با مشکل مواجه نشود.
تغییرات قرارداد و توافقهای جدید
در پروژههای ساختمانی ممکن است پس از امضای قرارداد، طرفین درباره تغییر برخی شرایط به توافق برسند. برای جلوگیری از اختلاف درباره توافقهای شفاهی، بهتر است هرگونه تغییر در مفاد قرارداد، افزایش یا کاهش تعهدات و اصلاح شرایط مالی و اجرایی بهصورت کتبی ثبت شود.
الحاقیههای قرارداد نیز باید به امضای طرفین برسند و در کنار قرارداد اصلی نگهداری شوند تا مشخص باشد آخرین توافق معتبر میان مالک و سازنده کدام است.
اسناد و پیوستهای قرارداد
قرارداد مشارکت در ساخت معمولاً تنها شامل متن اصلی قرارداد نیست و ممکن است اسناد و پیوستهای مختلفی مانند مدارک مالکیت، نقشههای معماری و سازه، جدول تخصیص واحدها، برنامه زمانبندی، مشخصات فنی و توافقات مالی نیز به آن ضمیمه شود.
این پیوستها باید بهعنوان بخشی از قرارداد شناسایی شوند و در صورت وجود چند نسخه یا چند توافق، ترتیب اعتبار آنها مشخص باشد. ثبت دقیق پیوستها باعث میشود اسناد مورد استناد طرفین در طول پروژه مشخص و قابل پیگیری باشند.
