رنگها در معماری سنتی ایران صرفا برای زیبایی نبودهاند. آنها برای ایرانیان قدیم معنا و مفهومی داشتند که امروزه تفسیرهای زیادی از آنها وجود دارد؛ اما ما میدانیم رنگهای استفاده شده در معماری سنتی ایرانی دارای معنویت خاصی میباشد؛ که ترکیب آن با هندسهی به کاررفته در بناهای قدیمی زیبایی منحصر به فردی را ایجاد کرده است.
از این بناها به عنوان هنر معماری یاد میشود. ما از تاثیر روانشناسی رنگها در زندگی بی خبر نیستیم ایرانیان قدیم نیز از این مسئله آگاه بودند؛ آنها تلاش کردند تا با استفاده از تضاد رنگها (مثلا رنگهای آبی و زرد) اثری بیهمتا خلق کنند. این رنگها را میتوان درشهرهای مختلف در بناهای تاریخی، مذهبی و غیر مذهبی مشاهده کرد. در ادامه به کاربرد رنگها در معماری سنتی ایران میپردازیم.
رنگها در فرهنگ ایرانی
رنگ در فرهنگ ایرانی جایگاه خاص خود را دارد. وقتی در زمان به عقب برمیگردیم متوجه میشویم تمام اشیاء بهخصوص بناها، رنگی هستند. البته امروزه ایرانیان نیز به تقلید از دیگر کشورها در معماری و دکوراسیون خانههای خود از رنگهای خنثی مثل خاکستری و طوسی استفاده میکنند اما شایان ذکر است که وقتی به بناهای قدیمی ایرانی نگاه میکنیم شور و شوق خاصی در ما برانگیخته میشود زیرا وجود رنگها در فرهنگ ما نهادینه شده اند.
نقش رنگها در معماری سنتی ایران
همانطور که پیشتر گفتیم رنگها در فرهنگ ایرانی نهادینه شدهاند. در گذشته تا کنون رنگها نقش بهسزایی در بناها ایفا میکنند. به طور مثال امروزه در بیمارستانها از رنگ آبی، آتش نشانیها از رنگ قرمزو ایستگاههای پلیس از رنگ سبز استفاده میکنند در گذشته نیز هر رنگ مختص به مکان ودوره مخصوص خود بوده است. در ادامه به برخی از رنگهای استفاده شده در بناهای سنتی میپردازیم.
رنگ آبی در معماری ایران
رنگ آبی شاخص ترین رنگ در معماری ایران است. تقریبا در هر بنایی از رنگ آبی حتی شده کم استفاده شده بنابراین هرزمان که به بناهای ایرانی فکر میکنیم رنگ آبی در ذهنمان نقش میبندد. رنگ آبی به قدری در معماری ایرانی حضور داشته است که وقتی به معماری سنتی فکر میکنیم؛ این رنگ از شاخص ترین رنگها در معماری سنتی ایران است. مسجد کبود یزد، مسجد امام اصفهان و آرامگاه خواجه ربیع از جمله مثالهای رنگ آبی در معماری ایران هستند.
رنگ زرد در معماری ایران
رنگ زرد نیز مانند رنگ آبی در معماری سنتی ایران بسیار مهم است. این رنگ در بسیاری از کاشیها و شیشههای رنگی بهکار رفته و ظهور رنگ زرد در صنعت کاشی کاری یک رویداد بسیار مهم تلقی میشود. این رنگ به راحتی با دیگر رنگها ترکیب شده و جان تازهای به کاشیهای سنتی میبخشد. درکاخ گلستان واقع در تهران این رنگ را میتوان دید.
رنگ طلایی در معماری ایران
رنگ طلایی که بیشتر در جزئیات کاشیها و عناصر فلزی بناها به چشم میخورد، معمولاً در گنبدها و منارهها به کار رفته است تا جلوهای از نور خورشید و عظمت را در سقف بنا ایجاد کند. رنگ طلایی معمولا برای مکانهای مذهبی استفاده میشود. در حرم امام رضا(ع) این رنگ به کار رفته شده است.
رنگ سبز در معماری ایران
رنگ سبز نماد زندگی و طبیعت میباشد و این رنگ معمولا برای نشان دادن درخت و برگ گلها؛ مخصوصا درخت سرو که یکی از نمادهای اصیل ایرانی است استفاده میشود؛ رنگ سبز اکثرا در دوره قاجار همراه رنگ صورتی استفاده میشد. رنگ سبز به دلیل استفاده شدن برای نمادهای اصیل ایرانی معمولا همیشه خطمشی در کاشیها دارد. مسجد جامع یزد و باغ فین کاشان از جمله مثالهای این رنگ هستند.
برای کسب اطلاعات بیشتر درباره رنگها به مقاله رنگ در معماری مراجعه کنید.
تاریخچه استفاده از رنگهای معماری
استفاده از رنگها در دورههای حکومتی مختلف در ایران متفاوت بوده بنابراین میتوان متوجه شد رنگهای استفاده شده در هر بنا مربوط به کدام دوره از تاریخ میباشد.
| دوره تاریخی | پالت رنگی اصلی | مصالح و نمودهای بصری | هدف و مفهوم معماری |
|---|---|---|---|
| پیش از اسلام (هخامنشی و ساسانی) | زرد، لاجوردی، سبز | آجرهای لعابدار با رنگهای زرد، لاجوردی و سبز در شوش و تختجمشید | تمرکز روی قدرت، شکوه پادشاهی و نمادهای اساطیری باستان بر روی گچبریها و دیوارنگارهها. |
| قرون اولیه اسلامی تا سلجوقی | حاکمیت مطلق رنگهای خاکی، نخودی و کرم | مصالح بومآورد. تنوع رنگی و پالت بنا تنها با ایجاد سایهروشن در هنر آجرکاری بدون استفاده از کاشی | پدیدار شدن نخستین لکههای فیروزهای در اواخر این دوران جهت ایجاد تنوع بصری ملایم. |
| ایلخانی و تیموری (قرن ۷ تا ۹ هجری) | آبی فیروزهای، لاجوردی و کتیبههای سفید خط ثلث | پوشانده شدن کامل نماها با کاشیکاریهای معرق پیچیده با پالت رنگی به شدت سرد و روحانی | سبک کردن حجم بنا، ایجاد حس معنویت و اتصال نمادین زمین به آسمان. |
| صفویه (قرن ۱۰ تا ۱۲ هجری) | ورود رنگهای گرم مانند زرد، کرم و طلا در کنار لاجوردی و فیروزهای | تولد کاشی هفترنگ به دلیل سرعت بالای ساختوساز در اصفهان | بخشیدن جانی تازه و متعادل به بناها و به نمایش گذاشتن تضاد درخشان رنگهای سرد و گرم. |
| قاجار (قرن ۱۳ و ۱۴ هجری) | رنگهای بیسابقه، شاد و زمینی مانند صورتی و زرد پررنگ | کاشی گل لندنی در مساجد و کاخها در کنار جادوی شیشههای رنگی پنجرههای ارسی | تحول بزرگ در پالت رنگی سنتی تحت تاثیر هنر و معماری اروپایی. |
| دوران معاصر و امروزی | ترکیب خاکستریها و رنگهای خنثی مدرن در کنار رنگهای گرمِ آجری | فناوری و مصالح مدرن (مانند بتن، شیشه، کامپوزیت و رنگهای نانو) | شکسته شدن محدودیتهای سنتی رنگ و گرایش دوباره معماران پیشرو به رنگهای خاکی برای احیای هویت سنتی. |
ترکیب رنگها در کاشی کاری ایرانی
در کاشیهای ایرانی ترکیبات متنوعی از رنگهای متفاوت به کار رفته که زیبایی منحصر به فردی از خود به جای گذاشته است. ترکیب رنگهای زرد و آبی یکی از پرتکرار ترین ترکیبات در معماری سنتی به عنوان دو رنگ با معانی متضاد از شادی و غم به کار رفته است؛ که این در فرهنگ آسیایی مرتب تکرار شده به طور مثال نماد یین و یانگ (نماد خوبی و بدی / خیر وشر) مثالی از خلاقیت در به کارگیری نماد های متضاد میباشد.
محدودیت رنگها در معماری
بر خلاف تصور عموم محدودیت استفاده از رنگها در معماری برای ممانعت از خلاقیت نیست بلکه این محدودیت به این دلیل بهوجود آمده تا در فواصل و شرایط اقلیمی مناسب ترین رنگها برای بناها استفاده شود.
مناطق گرم: توصیه میشود در مناطق گرم کمتر از رنگهای تیره استفاده شود زیرا رنگهای تیره بیشتر از رنگهای روشن باعث جذب گرما میشوند.
نور خورشید: در برخی از مناطق که بیشتر در معرض نور آفتاب قرار دارند رنگهای قرمز و زرد دچار رنگ پریدگی میشوند.
خستگی چشم: برخی از رنگها مانند رنگ قرمز باعث خستگی چشم شده بنابراین توصیه میشود از رنگهایی از این قبیل به طور مداوم در یک مکان پر تردد استفاده نشود.
رنگ در بافت شهری و منطقهای
ایران به دلیل تنوع فصول یا به اصطلاح چهار فصله بودن دارای پالت رنگی خاصی بر اساس شرایط آبو هوایی است. در جدول زیر به طور گسترده این پالت را به تصویر کشیدهایم.
| منطقه و اقلیم | پالت رنگی اصلی | مصالح بومآورد شاخص | دلیل علمی و زیستمحیطی انتخاب رنگ |
|---|---|---|---|
| گرم و خشک (مرکزی و کویری) (یزد، کاشان، کرمان) |
خاکی، نخودی، کرم، کاهگلی همراه با لکههای فیروزهای و لاجوردی | خشت، گل، آجر، ملات کاهگل | رنگهای روشن خاکی نور شدید خورشید را منعکس کرده و مانع جذب گرما میشوند. رنگ آبی حوض و کاشیها نیز از نظر روانی حس خنکی در دل کویر ایجاد میکند. |
| سرد و کوهستانی (کردستان، اردبیل، تبریز) |
سرخ اخرا، قهوهای سوخته، خاکستری تیره و رنگ طبیعی چوب و سنگ | سنگهای لاشه تیره، آجر قرمز، چوب | رنگهای تیره در این اقلیم بیشترین میزان انرژی و گرمای خورشید را جذب میکنند تا فضای داخلی در زمستانهای سخت، گرمتر بماند. |
| معتدل و مرطوب (شمالی) (گیلان و مازندران) |
قهوهای روشن چوب، سرخ سفالی، سبز اقلیمی و سفید گچی | چوب درختان، سفال پخته، کلوش (ساق برنج)، آهک | پوشش سفید آهکی دیوارها مانع نفوذ رطوبت شدید میشود. رنگ سرخ سفالهای سقف و قهوهای چوب، هارمونی بصری بینظیری با سبز جنگل ایجاد میکند. |
| گرم و مرطوب (جنوبی) (بوشهر، بندرعباس، قشم) |
سفید مطلق، کرم بسیار روشن، شیری و رنگ چوب چندل (تیره) | سنگهای مرجانی، صدف، ساروج، آهک | رطوبت شدید (شرجی) همراه با آفتاب سوزان، معماران را مجبور به استفاده از سفید یکدست در نما میکرد تا کمترین میزان حرارت جذب ساختمان شود. |
شیشههای رنگی در معماری سنتی
وجود شیشههای رنگی در معماری ایرانی تلفیقی است از هنر و کارایی که بعدها به عنوان نمادی از زیبایی در معماری ایران شهرت یافت اما مسئلهای که کمتر به آن توجه میشود میزان کارآمدی در این شیشهها است. در ادمه به مزایای این شیشه ها میپردازیم
- زیبایی: شیشههای رنگی زیبایی منحصربه فرد خود را دارند طوری که استفادهاز آنها در معماری ایرانی زبانزد دیگر کشورها شده است.
- دفع حشرات: یکی از بهترین روشهای دفع حشرات استفاده از شیشههای رنگی است؛ زیرا رنگ این شیشهها باعث شده تا حشرات موذی از محیط داخلی خانه دور بمانند.
- کنترل انرژی در فصول مختلف: این شیشهها در فصول مختلف باعث حفظ انرژی خانه میشوند. در فصل گرما مانع ورود حرارت خورشید و در فصل سرما مانع عبور گرما را ازمحیط خانه میشوند.
تلفیق معماری سنتی با مدرن
در یک دهه پیش رنگهای استفاده شده در خانهها بهاندازهای بی روح بوده که شیوه استفاده از رنگها در معماری سنتی ایران دوباره طرفدار پیدا کردهاست. امروزه استفاده از عناصر معماری سنتی ایران الهام بخش بسیاری از معماران مدرن شده و خانهها را دوباره گرم کرده است.
جمعبندی
در نهایت میتوان گفت رنگها در معماری سنتی ایران صرفاً برای زیبایی نیستند، بلکه مفهوم، معنویت و اصالت فرهنگ ما را در کالبد بناها به نمایش میگذارند. ایرانیان قدیم با آگاهی کامل از روانشناسی رنگ و استفاده هوشمندانه از تضادها، توانستند توازنی بینظیر میان هنر و کاربری ایجاد کنند. همانطور که دیدیم، تنوع اقلیمی و آبوهوایی کشورمان باعث شد تا معماران با وجود محدودیتها، بهترین پالتهای رنگی را متناسب با هر منطقه انتخاب کنند. در این مقاله تلاش کردیم که کاربرد رنگها در معماری سنتی ایران توضیح دهیم. ممنون که تا اینجا همراه بودید. برای اطلاعات بیشتر به وب سایت گروه ساختمان سازی فرکتال مراجعه کنید.
