ایمنی در برابر حریق یکی از ارکان حیاتی در مهندسی سازه و ساخت‌وساز است که نقشی مستقیم در حفظ جان انسان‌ها، صیانت از سرمایه‌های ملی و پایداری بلندمدت بناها ایفا می‌کند. در پروژه‌های عمرانی، کوچک‌ترین غفلت در طراحی مقاوم‌سازی، انتخاب مصالح یا عدم رعایت ضوابط ایمنی می‌تواند خسارات جبران‌ناپذیری به بار آورد. به همین دلیل، مبحث ایمنی تنها به اطفای حریق محدود نمی‌شود، بلکه چرخه‌ای پیوسته از شناخت مکانیزم‌های آتش‌سوزی، رفتار مصالح، اجرای اصولی پوشش‌های ضدحریق و اخذ تأییدیه‌های قانونی را شامل می‌شود. در این مقاله به بررسی جامع رفتار سازه‌ها در برابر آتش، انواع پوشش‌های مقاوم، آیین‌نامه‌های مرجع و مستندات کلیدی برای دریافت تأییدیه آتش‌نشانی می‌پردازیم.
ایمنی ساختمان ها در برابر آتش
یکی از عوامل تهدید کننده ساختمان‌ها بحث حریق و آتش سوزی در آن‌ها است. میزان حساسیت به حریق در طراحی سازه‌ها در ساختمان‌های متفاوت بسته به کاربری و تصرف آن‌ها متفاوت است. هر چه سازه از نظر اجتماعی، سیاسی و یا اقتصادی مهم‌تر باشد توجه به بحث ایمنی نیز در آن اهمیت بیشتری دارد.
در طراحی و ساخت چنین سازه‌هایی باید اصول ایمنی کاملاً رعایت شوند. برای این کار طراح و مجری باید با رفتار ساختمان‌ها و مصالح ساختمانی در برابر آتش آشنایی کافی داشته باشد. آتش سوزی علاوه بر خسارات مالی بسیار می‌تواند باعث آسیب به سلامت افراد و رخ دادن آسیب‌های روحی نیز شود که این خسارات می‌توانند در مواردی کاملاً جبران‌ناپذیر باشند.
در نتیجه، جلوگیری از وقوع چنین حوادثی و علاج واقعه قبل از وقوع بسیار مهم بوده و می‌تواند این آسیب‌ها را تا حد قابل قبولی کاهش دهد. استفاده از سیستم‌های اعلام حریق، تجهیز ساختمان با تجهیزات لازم برای اطفای حریق، ایجاد راه‌های فرار ایمن برای ساکنین و ایجاد دسترسی مناسب برای آتش‌نشانان، همگی در ایمن‌سازی هر چه بهتر یک ساختمان نقش دارند و می‌توانند در کنار استفاده از مصالح مناسب و غیرقابل اشتعال، در ایمنی ساختمان‌ها در برابر آتش بسیار مؤثر باشند.
مکانیزم ایجاد آتش سوزی
برای ایجاد حریق باید اعضای سه‌گانه‌ی مثلث آتش در محل موجود باشد. برای شکل‌گیری آتش سه عامل ماده قابل اشتعال، اکسیژن کافی و درجه حرارت باید در محل فراهم باشند تا ماده با رسیدن به دمای اشتعال خود بسوزد. گسترش آتش دارای دو مرحله است. در مرحله ابتدایی حریق ایجاد می‌شود و رفتار مصالح در برابر آتش در این مرحله مهم است.
در این مرحله شعله ایجاد شده و در کنار یک ماده قرار می‌گیرد. طولانی‌تر بودن این مرحله مطلوب است. در این مرحله دمای ماده بالا می‌رود تا به نقطه اشتعال برسد. سپس آتش وارد مرحله دوم می‌شود. مرحله دوم مرحله حریق کامل است. در این مرحله اجزا مهم هستند؛ این مسئله که ساختار کلی و اجزای سازه چه قدر می‌توانند در برابر آتش مقاومت داشته باشند و اجازه‌ی عبور آن را ندهند.
پس از ایجاد آتش در ساختمان، گسترش و ادامه‌ی آتش سوزی به عوامل مختلفی در ساختمان بستگی دارد. برای مثال؛ هندسه فضاها، بازشوها، دما، امکان خروج حرارت و ورود هوا در محیط تعیین‌کننده هستند. اجزای سازه‌ای در برابر حریق باید چند ویژگی از خود نشان دهند. باید پایداری، یکپارچگی و نارسانایی داشته باشند.
منظور از پایداری آن است که جزء سازه‌ای در برابر افزایش حرارت و دما پایداری خود را حفظ کرده و گسیخته نشود. هم‌چنین، جزء ساختمانی نباید دچار ترک و شکافی شود که حرارت و دود را انتقال دهد؛ در واقع باید یکپارچگی خود را حفظ کند. علاوه بر این، جزء مورد نظر باید عایق باشد تا انتقال حرارت به بخش‌های دیگر با سرعت کمتری اتفاق بیفتد.
اجزای سازه‌ای باید مقاومت یک یا دو ساعت در برابر حریق داشته باشند و از فروپاشی یک‌باره ساختمان جلوگیری شود. در مورد اجزای غیر سازه‌ای لازم است از مصالحی با خطر کم از نظر آتش‌ورزی استفاده شود. راه‌پله‌ها و راه‌های خروج باید حتماً ایمن باشند و مصالحی چون فوم‌ها که خطرناک هستند نباید بدون محافظ ضد آتش باشند.
حریق در ساختمان‌ها به دو صورت هیدروکربنی و سلولزی رخ می‌دهد. آتش سوزی‌های هیدروکربنی از ابتدا مخرب‌تر و آسیب‌زننده‌تر هستند. آتش سوزی‌های سلولزی دیرتر به اوج رسیده و توسعه می‌یابند اما زمان فروکش کردن آن‌ها نیز زیاد است. جهت گسترش آتش به دو صورت افقی و عمودی است. گسترش آتش سوزی به صورت عمودی سریع‌تر است و عوامل آن راهروها و پله‌ها، کانال آسانسورها، پنجره‌ها، روزنه و منافذ سقف‌های کاذب، کانال کابل‌های برق، کولر و تهویه است.
اثرات آتش بر مصالح مختلف
مصالح مختلف رفتارهای متفاوتی در برابر آتش از خود نشان می‌دهند.
- گچ: گچ مقاومت خوبی در برابر حریق دارد و علت این امر وجود آب تبلور (حدوداً 20 درصد) در ترکیب آن است. انرژی گرمایی ناشی از آتش صرف تبخیر آب تبلور گچ می‌شود. هم‌چنین لایه‌ی باقی‌مانده گچ خود به عنوان یک عایق عمل می‌کند. علت این مسئله پایین‌تر بودن ضریب هدایت حرارتی آن نسبت به گچ متبلور است.
- بتن: بتن یک مصالح کامپوزیت است و رفتار آن متأثر از رفتار تمامی اجزاء آن و اندرکنش بین آن‌ها است. در اثر حرارت بتن دچار کاهش مقاومت و ظرفیت باربری می‌شود. در اثر افزایش حرارت دی هیدراسیون اتفاق می‌افتد. بتن متشکل از خمیر سیمان و سنگ‌دانه است. این سیمان هیدراته دارای حفره‌هایی است که با آب و بخار آب پر شده است. آب موجود در این حفره‌ها بر اثر حرارت تبخیر شده، رفتار خمیری کاهش یافته و مقاومت کم می‌شود. در اثر افزایش حرارت تجزیه‌ی ماده‌ی ژله‌ای در بتن شروع شده و به مرور زمان بتن تخریب می‌شود. هم‌چنین در اثر حرارت و ایجاد گرادیان دمایی تنش حرارتی در بتن ایجاد می‌شود. در نتیجه افزایش دما بتن پوسته پوسته شده و این تورق سبب کاهش ضخامت و در نتیجه کاهش مقاومت می‌شود.
هم‌چنین تورق سبب رسیدن حرارت به بخش فولادی یعنی میلگردهای موجود در بتن مسلح می‌شود. عوامل مختلفی چون درصد رطوبت و نفوذپذیری بتن بر رفتار بتن در برابر آتش مؤثر هستند. استفاده از سنگ‌دانه‌های سبک، افزودنی‌ها و فیبر می‌تواند در بهبود رفتار بتن مؤثر باشد.
- فولاد: فولاد در برابر حرارت بسیار حساس است و دچار تخریب زیادی می‌شود. در اثر افزایش دما، کریستال‌های فولاد تخریب شده و مشخصات مکانیکی و رفتاری آن کاهش می‌یابد.
اثرات حریق بر سازه‌ها
عوامل مختلفی هم چون نحوه‌ی توزیع دما، اندرکنش سازه‌ای، قیدها و اتصالات، تأثیر مواد ضد آتش و … بر رفتار سازه‌ها در مقابل آتش مؤثر است. آتش باعث تغییر مشخصات و خواص فیزیکی مصالح می‌شود و این مسئله بر رفتار کلی سازه اثر گذاشته و باعث تخریب می‌شود. توانایی یک عضو در حفظ استحکام و پایداری در زمان قرارگیری در معرض آتش بسیار مهم است.
برای برخی عضوها مانند دیوارها و سقف‌ها، اقدام برای جلوگیری از گسترش آتش ضروری است. به طور معمول دوام در برابر آتش با قرار دادن یک نمونه تحت آزمایش استاندارد به دست می‌آید.عملکرد عضو سازه‌ای در آتش سوزی به مشخصات مکانیکی و حرارتی آن عضو ارتباط دارد. با افزایش دما، مقاومت عضو در برابر تغییر شکل معین، ضریب کشسانی و سختی کاهش می‌یابد.
رفتار عضو سازه‌ای در معرض آتش را می‌توان با روش‌های تحلیل سازه تخمین زد. تغییرات تغییر شکل و باقی مشخصات در مقایسه با طراحی در دمای معمولی باید در نظر گرفته شود. ممکن است تیرها و خرپاها با توجه به شرایط انتهایی، واکنش‌های مختلفی را نشان دهند. عضوی که قید محوری ندارد در زمان آتش سوزی بدون ایجاد نیروی محوری تغییر شکل پیدا می‌کند ولی در عضوی که دارای قید محوری است، تنش‌های محوری به وجود می‌آید.
در عضوهایی که به یکدیگر وصل نیستند، احتمال دارد با غلبه بار وارده بر مقاومت، تخریب اتفاق افتد ولی در عضوهای متصل، به دلیل کاهش یافتن ضریب کشسانی تغییر شکل بزرگی اتفاق می‌افتد ولی عضو دیرتر تخریب می‌شود. با کاهش ضریب کشسانی و ضعیف شدن اتصالات ستون‌ها به کف‌ها، لاغری ستون زیاد شده و در نتیجه احتمال کمانش ستون زیاد می‌شود.
در بحث مقاومت ساختمان‌ها در برابر آتش باید به دو نکته توجه کرد. مقاوم سازی اجزای سازه‌ای در برابر آتش و استفاده از مقاوم سازی در برابر حریق در بخش‌های غیر سازه‌ای. طراحی و ایمنی سازه‌ها در برابر حریق باید بر اساس طراحی ضخامت حاصل از تست آتش در آزمایشگاه معتبر حریق و بر اساس استاندارهای معتبر باشد. لازم است ديوارهای خارجی دارای درجه مقاومت در برابر آتش بوده و بازشوهای آن‌ها نیز در برابر آتش محافظت شده باشد.
آتش در سازه‌های بتنی
همان طور که پیش‌تر توضیح داده شد، مشخصات مکانیکی بتن در اثر افزایش دما دچار تغییراتی می‌شود. افزایش دما باعث کاهش مقاومت مکانیکی بتن شده و با افزایش حرارت، این مقاومت می‌تواند تا 50 درصد مقاومت اولیه کاهش یابد. افزایش حرارت رخ داده در هنگام آتش سوزی سبب خرد شدن در بتن می‌شود.
پس از خردشدگی و ایجاد ترک در بتن، حرارت ناشی از آتش سوزی به داخل بتن منتقل شده و باعث افزایش حرارت لایه‌های داخلی و میلگردها می‌شود. تبخیر آب در اثر حرارت باعث ایجاد فشار در داخل بتن می‌شود و نهایتاً انفجار و خردشدگی رخ می‌دهد. هر چه نفوذپذیری بتن کمتر شود، میزان خردشدگی افزایش می‌یابد. در اثر تبخیر آب بتن متلاشی شده و خساراتی به بار می‌آورد.
آتش در سازه‌های فولادی
سازه‌های فولادی در مقابل آتش بسیار حساس هستند و در آن‌ها باید حتماً مقاوم سازی گیرد. در یک سازه اسکلت فلزی، كاهش مقاومت مكانيكی و مقاومت كششی، افزايش طول، تغيير شكل و خم شدن اسكلت فلزی رخ داده و احتمال تخريب یک ساختمان اسکلت فلزی در صورت افزايش زمان آتش سوزی بسیار بالا است.
آتش و ایمنی در ساختمان‌های بلند
در ساختمان‌های بلند در هنگام آتش سوزی به دلیل ارتفاع امکان دسترسی به نقاط بالایی با نردبان نیست. در نتیجه این ساختمان‌ها به تمهیدات ویژه‌ای نیاز دارند. برای ساختمان‌های بلند لازم است تا یک ساختمان خاموش کننده‌های دستی و تجهيزات كافی اطفای خودكار نيز داشته باشد.
در ساختمان‌های بلند از آسانسورهای حفاظت شده استفاده می‌شود. این آسانسورها به افراد ساکن و آتش‌نشانان در زمان حریق کمک می‌کند. در ساختمان‌های بلند نیز سیستم‌های اعلام و اطفای حریق و کنترل دود تعبیه می‌شوند.
سیستم‌های کشف و اعلام حریق
سیستم‌های کشف و اعلام حریق برای ایجاد آگاهی سریع اولیه بوده و می‌تواند در اطفای حریق پیش از رخ دادن شرایط بحرانی مؤثر باشد. استفاده از این سیستم‌ها سبب کاهش قابل توجه حجم خسارات می‌شود. کنترل، نصب و طراحی این سیستم‌ها باید توسط استانداردهای معتبر داخلی یا خارجی بررسی شود.
عمدتاً کاشف‌های از نوع دودی مناسب هستند مگر آن که بسته به شرایط موجود مانند ارتفاع سقف این کاشف‌ها مناسب نباشند. سیستم‌های اعلام حریق انواع مختلفی دارند و به دو صورت دستی و خودکار هستند.
سیستم‌های اطفای حریق و کنترل دود
سیستم‌های اطفای حریق می‌توانند به صورت دستی و یا خودکار باشند. نوع، تعداد، اندازه و فواصل خاموش کننده‌ها مهم بوده و باید بر اساس استانداردهای ملی و بین‌المللی تعیین و کنترل شوند. خاموش کننده‌های آتش باید به طور مطمئن در محل قرار گیرند و دچار سقوط و آسیب نشوند. خاموش کننده‌ها باید همواره در حالت شارژ و قابل استفاده باشند.
جهت کنترل دود باید تهویه (طبیعی و مکانیکی) مناسب صورت گیرد و سیستم‌های تهویه در محل قرار گیرند. توجه به راهكار تنظيم فشار برای محافظت شفت آسانسور در برابر دود طبق مقررات ملی ساختمان ضروری است. آشکارسازهای دودی دارای انواع مختلفی مانند نوری و لیزری هستند.
خروج از ساختمان و فرار در هنگام آتش سوزی
پیش‌بینی راه‌های خروج و حفظ ایمنی افراد در هنگام آتش سوزی بسیار مهم است و باید تمهیدات مناسبی برای آن انجام شود. مسیرهای خروج و فرار اضطراری باید امن و مؤثر بوده و در تمام اوقات و برای تمامی افراد به صورت مناسب و عادلانه قابل استفاده باشد. راه‌های خروج باید اصولی، كافی و بدون مانع باشند.
طبق تعریف مقررات ملی ساختمان راه خروج به مسير پيوسته و بدون مانعی گفته می‌شود كه از هر نقطه‌ی بنا شروع و به صورت ايمن تا معبر عمومی (كوچه يا خيابان) امتداد يابد. یک راه خروجی شامل سه بخش دسترس خروج، خروج و تخلیه خروج است. دسترس خروج بخش ابتدایی و مهم‌ترین بخش از مسیر خروج است.
حداکثر طول مسیر طی شده برای دسترسی و مسیر پیمایش دارای محدودیت‌هایی است. برای طراحی یک راه خروج بر اساس نوع تصرف ساختمان باید ضوابط و محدودیت‌هایی شامل پهنای مفید، چگونگی قرارگیری درهای خروجی، روشنایی مسیر و … رعایت شود. برای مثال در ضوابط مربوط به پهنای مفید درهای خروج و اشغال فضای درهای خروجی اشاره شده است که درهايی كه به مسير راه خروج باز می‌شوند، نبايد طی باز شدن پهنای الزامی را به كمتر از نصف آن كاهش دهند.
ایمنی ساختمان دربرابر حریق
ایمنی ساختمان‌ها در برابر آتش بسیار ضروری بوده و از بروز فجایع بسیاری جلوگیری می‌کند. برای مثال در مواردی پس از وقوع زلزله آتش سوزی ایجاد می‌شود که آتش ایجاد شده می‌تواند از زلزله مخرب‌تر عمل کند. تمامی کارهای مرتبط با ایمنی ساختمان ها شامل طراحی، تأمین کالا و اجرا باید زیر نظر سازمان آتش‌نشانی و تأییدیه آن صورت گیرد.
در یک نگاه کلی سازه‌های بتنی و اجزای آن‌ها در مقایسه با سازه‌های فولادی دارای اینرسی بیشتری هستند و اگر سازه‌های بتنی دچار آتش سوزی شوند، زمان بیشتری نسبت قطعات فولادی صرف می‌شود. پس می‌توان این‌طور استنباط که سازه‌های بتنی در برابر سازه‌های فولادی کمتر آسیب می‌بینند و مقاوم سازی در برابر حریق در آن‌ها کمتر اهمیت دارد.
در مقاطع بتنی پر از میلگرد در ستون‌ها، حریق مهم است. درصورتی‌که درصد میلگردهای یک ستون از حدی افزایش یافت باید اقدامات لازم صورت گیرد که یکی از این اقدامات به‌کارگیری پوشش‌های ضد حریق برای ایمنی ساختمان در برابر آتش سوزی است.
ایمنی سازه‌های فولادی در برابر حریق بیشتر اهمیت دارد هر چند در مواردی این اهمیت کمتر است. برای مثال در ساختمان اسکلت فولادی مسکونی که چهار طبقه روی زمین دارند نیازی به ایمنی در برابر حریق نیست.
پوشش‌های ایمن در برابر آتش
هر ماده مقاوم ساز در برابر آتش باید دارای گواهینامه‌های ایمنی و بهداشت باشد تا باعث ضرر رساندن به سلامت ساکنان و بهره‌برداران نشود. ایجاد پوشش‌های مقاوم در برابر آتش علاوه بر ایجاد پایدارسازی در سازه و جلوگیری از سرایت حریق، فرصت فرار و امدادرسانی را نیز فراهم می‌کند.
یکی از مؤثرترین و متداول‌ترین روش‌های حفاظت از سازه‌ها و ایمنی در برابر حریق استفاده از پوشش‌های محافظ در برابر حریق است. تیرها و ستون‌ها باید در برابر آتش عایق سازی شوند. در انتخاب و اجرای پوشش‌های مقاوم در برابر آتش عوامل مختلفی مؤثر هستند. این عوامل عبارت‌اند از:
۱. میزان مقاومت در برابر آتش: پایداری بالای سازه در برابر حرارت‌های شدید و جلوگیری از فروریزش زودهنگام المان‌ها در حین آتش‌سوزی.
۲. راحتی اجرا: قابلیت پاشش سریع و آسان بر روی سطوح مختلف فلزی و بتنی با استفاده از تجهیزات استاندارد کارگاهی.
۳. سبک بودن: وزن مخصوص پایین مواد که از افزایش بار مرده اضافی بر روی اسکلت و سازه ساختمان جلوگیری می‌کند.
۴. ایجاد یکپارچگی پس از اجرا: چسبندگی عالی و پیوستگی کامل لایه پوششی بر روی المان‌ها بدون ایجاد درز یا پوشش ناقص.
۵. داشتن ماندگاری و سختی: دوام بلندمدت در برابر شرایط محیطی و حفظ مقاومت مکانیکی در طول عمر مفید ساختمان.
۶. تولید نکردن دود و گازهای سمی در هنگام وقوع آتش: ایمنی بالا برای ساکنان و امدادگران به دلیل نداشتن واکنش‌های شیمیایی دودزا و خطرناک در حرارت بالا.
۷. عایق بودن در برابر حرارت و کاهش انتقال حرارت: ممانعت از رسیدن دمای بحرانی آتش به پروفیل‌های فولادی و حفظ مشخصات باربری آن‌ها.
۸. داشتن قابلیت ترمیم ساده: امکان لکه‌گیری و بازسازی سریع بخش‌های آسیب‌دیده پوشش در حین یا پس از عملیات ساختمانی.
انواع پوشش‌ها شامل پوشش‌های معدنی و رنگ‌های منبسط شونده است. پوشش‌های معدنی بسته به نیاز با ضخامت‌های مختلف اجرا می‌شوند. این مواد خواص مقاومتی مناسبی داشته و به سرعت قابل اجرا است. سازه‌های بتنی یا فولادی پوشیده شده با پوشش ضد حریق با مواد معدنی پاششی در برابر شوک اولیه انفجار هم از خود مقاومت نشان می‌دهند که این مسئله می‌تواند امتیاز بزرگی برای پوشش ضد حریق پاششی معدنی به حساب بیاید.
رنگ‌های منبسط شونده عملکرد ویژه‌ای دارند. در دماهای بالا به علت یک سری واکنش‌های شیمیایی، گازهای خنک‌کننده‌ای آزاد کرده و با پف کردن (حدوداً 20 برابر ضخامت اولیه) دچار ازدیاد حجم شده و یک لایه عایق زغالی تولید کرده و از ساختمان در برابر حریق محافظت می‌کند. این لایه مانع رسیدن حرارت به سطح زیرین می‌شود. چهار ترکیب در رنگ‌های منبسط شونده استفاده می‌شود که شامل ترکیب پلی‌هیدریک جهت تولید کربن در حین حریق، عامل آب‌زدایی، عامل اسفنجی کننده یا تولید گاز و رزین که عامل چسباننده رنگ است.
برخی اندودهای پاششی مقاوم در برابر حریق بر پایه‌ی گچ جهت محافظت تیر و ستون‌های فولادی و بتنی، دیوارها و سقف‌های بتن مسلح و سقف‌های بتنی مسلح با عرشه فولادی استفاده می‌شوند. اجزای اصلی تشکیل‌دهنده این محصول ورمیکولیت، گچ، پرلیت و افزودنی‌های سبک است. پوشش ضد آتش بر پایه‌ی گچ امکان استفاده به صورت پانل‌های پیش‌ساخته را نیز دارد. از دیگر انواع پوشش‌های ایمن در برابر حریق می‌توان به پانل‌ها اشاره کرد.
قبل از شروع عملیات پاشش و ایمنی با پوشش‌ها باید توجه شود که سطح فولاد عاری از روغن، گریس، پوسته و یا هر ماده‌ای که چسبندگی را کاهش می‌دهد، باشد. در همین راستا، پیش از شروع عملیات، سطوح اسکلت باید با دستگاه واترجت شسته شوند تا سطوح عاری از هرگونه گردوخاک شود.
مستندات مورد نیاز جهت دریافت تأییدیه ایمنی ساختمان ها در برابر حریق با مواد پاششی از آتش‌نشانی
برای دریافت تأییدیه رسمی سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی در پروژه‌های عمرانی که از مواد پاششی ضدحریق استفاده می‌کنند، ارائه مجموعه‌ای از مستندات مهندسی، اداری و اجرایی الزامی است. این مدارک تضمین‌کننده‌ی اصالت مصالح، کیفیت اجرا و انطباق پروژه با ضوابط قانونی است و به دسته‌های زیر تقسیم می‌شود:
مستندات مورد نیاز جهت دریافت تأییدیه ایمنی ساختمان‌ها در برابر حریق
آئین‌نامه‌های مرتبط با آتش سوزی در سازه‌ها
| نام منبع / آیین‌نامه | مرجع صادرکننده | حوزه تمرکز و کاربرد اصلی |
| نشریه ۶۸۲ | مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی | آیین‌نامه جامع محافظت ساختمان‌ها در برابر آتش و ضوابط فنی طراحی مقاوم‌سازی |
| مبحث سوم مقررات ملی ساختمان | دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان (وزارت راه و شهرسازی) | ضوابط قانونی و الزامات عمومی حفاظت ساختمان‌ها در مقابل حریق برای اخذ پروانه و پایان‌کار |
| نشریه ۱۱۲ | سازمان برنامه و بودجه کشور | دستورالعمل اجرایی محافظت ساختمان‌ها در برابر آتش‌سوزی در پروژه‌های عمرانی و دولتی |
| مقررات و الزامات آتش‌نشانی | سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی کشور | الزامات تخصصی ایمنی سازه‌های فولادی در برابر حریق، به‌ویژه استفاده از مواد پاششی معدنی |
معرفی انواع پوشش‌های ضدحریق
برای اجرای ایمنی در سازه‌های عمرانی، شناخت و به‌کارگیری پوشش‌های مقاوم در برابر آتش یکی از الزامات حیاتی است. این پوشش‌ها کمک می‌کنند تا در صورت بروز حریق، سازه زمان بیشتری پایداری خود را حفظ کند.
پوشش‌های سبک سیمانی و معدنی
این مصالح که معمولاً بر پایه سیمان یا مواد معدنی ساخته می‌شوند، به‌صورت پاششی روی تیرها و ستون‌های فولادی اجرا می‌شوند و مقاومت بسیار بالایی در برابر حرارت‌های ناشی از آتش‌سوزی دارند.
مواد پف‌کننده (Intumescent)
این پوشش‌ها در مواجهه با حرارت بالا منبسط شده و لایه‌ای ضخیم و عایق ایجاد می‌کنند که از رسیدن حرارت مستقیم به سطح فولاد جلوگیری می‌کند. این روش بیشتر برای بخش‌هایی که نمای ظاهری اهمیت دارد، کاربرد دارد.
استانداردهای مقاومت در برابر آتش در سازه‌ها
رعایت استانداردهای بین‌المللی و ملی مقاومت در برابر آتش، تضمین‌کننده ایمنی جانی و مالی ساکنان است. این استانداردها تعیین می‌کنند که اجزای مختلف سازه چه مدت باید در برابر حرارت شدید دوام بیاورند.
دسته‌بندی ساختارهای ساختمانی از نظر مقاومت
بر اساس استانداردهای ساخت‌وساز، ساختمان‌ها به دسته‌های مختلفی (مانند سازه‌های مقاوم در برابر حریق، نیمه‌مقاوم و معمولی) تقسیم می‌شوند که هر کدام نیازمند تمهیدات خاصی در طراحی و اجرا هستند.
آزمون‌های استاندارد آتش‌سوزی
این آزمون‌ها شامل بررسی رفتار مصالح، میزان پایداری عناصر باربر و نرخ انتشار شعله در شرایط آزمایشگاهی است تا اطمینان حاصل شود که مصالح مصرفی مطابق با ضوابط ایمنی عمل می‌کنند.
جمع‌بندی
سازه‌ها باید با توجه به خطراتی مانند زلزله، آتش، باد و… طراحی شوند. آتش یکی از عوامل تهدیدکننده برای ساختمان‌ها است. لذا ایمنی ساختمان ها در برابر حریق امری ضروری است و باعث می‌شود در ترکیب با سیستم اطفاء و اعلام حریق ایمنی ساختمان بسیار بالا رود. سازه مقاوم در برابر حریق در فزایش زمان امدادرسانی و کاهش خسارات جانی بسیار مؤثر است.
در گام نخست تمامی مهندسین باید با توجه به کاربری ساختمان، تعداد و مساحت طبقات مقاوم سازی و طرح مناسب در برابر حریق را ارائه دهند. پیش‌بینی راه‌های خروج، تأمین امکانات لازم جهت جلوگیری از بروز آتش در سازه، فراهم ساختن امکانات لازم جهت اطفای حریق و جلوگیری از گسترش حریق در بین فضاها در کنار ایمنی ساختمان ها در برابر حریق، امری ضروری است.
در مواجه با بحث حریق در ساختمان‌ها توجه به سه نکته ضروری است. پیشگیری از ایجاد حریق، آموزش افراد و عملیات در زمان وقوع آتش سوزی. پیشگیری از حریق و گسترش آن با ایمنی ساختمان ها و استفاده از مصالح مناسب میسر می‌شود. هم‌چنین باید آموزش به افراد و بهره‌برداران ساختمان‌ها جهت جلوگیری از انجام رفتارهای پرخطر و استفاده از سیستم‌های اطفای حریق صورت گیرد.
لزوم اجرای اصول ایمنی ساختمان ها مانند مقاوم‌سازی در برابر حریق و لزره بسیار مهم است چرا که هیچ چیز گران‌بهاتر از جان افراد نیست. یک مجری مناسب باید تمامی نکات مرتبط با ایمنی ساختمان ها را با دقت اجرا کرده و در این زمینه از دانش روز و تجهیزات موجود بهترین بهره را ببرد.
مطالب مرتبط:
